Avrupa Birliği dendiğinde akla yalnızca ekonomik refah, gelişmiş şehirler veya yüksek yaşam standartları gelmez.
Hukukun üstünlüğü, eşit yurttaşlık, kamusal sorumluluk, çevre duyarlılığı ve birlikte yaşama kültürü de Avrupa tartışmalarının temel başlıkları arasındadır. Siirt’in gündelik yaşamına baktığımızda ise bu değerlerin ne kadarını hayatımıza taşıyabildiğimizi sorgulamamız gerekiyor.
Son on yılda Siirt’ten ve bölgemizden Avrupa’nın çeşitli kentlerine tatil ve gezi amacıyla gidenlerin sayısı arttı. Avrupa’yı görenler, memlekete döndüklerinde gördüklerini anlatmakla bitiremiyorlar. Temiz caddelerden, düzenli trafikten, yayalara gösterilen saygıdan, kamusal alanların kullanımından, kurumların işleyişinden ve insanların birbirlerinin yaşam haklarına gösterdiği özenle ilgili gözlemlerinden söz ediyorlar.
Gördüklerine hayran kalıyor, fotoğraflar paylaşıyor, şehirleri birbirleriyle karşılaştırıyor ve Avrupa’daki yaşam düzenini takdir ediyorlar.
Buraya kadar her şey güzel. Ancak asıl üzerinde durmamız gereken mesele şu:
Avrupa’da gördüğümüz ve hayran kaldığımız yaşam kültürünü neden kendi şehrimizde yaşatmak için aynı çabayı göstermiyoruz?
Üstelik Avrupa’yı görme fırsatı bulanlar, bölgemizin ekonomik ve sosyal koşulları dikkate alındığında çoğunlukla toplumun daha avantajlı kesimlerinden oluşuyor. Eğitim, ekonomik imkân, sosyal çevre ve farklı kültürleri tanıma fırsatı bakımından önemli avantajlara sahipler. Dolayısıyla bu kesimlerin yalnızca gördüklerini anlatma değil, yaşadıkları şehrin dönüşümüne katkı sunma konusunda da önemli sorumlulukları bulunuyor.
Çünkü farklı ülkeleri görmek, yalnızca yeni yerler tanımak değildir. Aynı zamanda insanın kendi yaşadığı şehre başka bir gözle bakmasını, eksiklikleri fark etmesini ve değişim için sorumluluk üstlenmesini de gerektirir.
Ne var ki Avrupa’da beğendiğimiz düzen ile Siirt’te sürdürdüğümüz alışkanlıklar arasında ciddi bir çelişki bulunuyor.
Avrupa’da kaldırımların yayalara ait olduğunu takdir ediyoruz; ancak Siirt’te dükkânımızın önündeki kaldırımı kendi mülkümüz gibi kullanabiliyoruz. Orada trafik kurallarına ve yaya güvenliğine gösterilen özeni beğeniyoruz; burada dörtlü lambaları yakarak istediğimiz yere park etmeyi doğal karşılayabiliyoruz. Kamusal alanların herkesin ortak kullanımına ait olduğunu anlatıyoruz; fakat kendi çıkarımız söz konusu olduğunda bu ortaklığı kolayca unutabiliyoruz.
Aynı çelişkiyi çevre ve halk sağlığı konusunda da görüyoruz. Avrupa’da temizlik ve gıda güvenliğine verilen önemi takdir ederken kendi şehrimizde kapalı alanlarda sigara yasağının ihlal edilmesine, gıda ürünlerinin uygun olmayan koşullarda teşhir edilmesine veya inşaat atıklarının kaldırımları işgal etmesine yeterince tepki göstermiyoruz.
Düğün konvoylarıyla trafiği kilitlemek, vakitli vakitsiz havai fişeklerle çevrede yaşayan insanların huzurunu bozmak, başkalarının yaşam hakkını kendi eğlencemizin gerisine koymak da aynı anlayışın farklı görünümleri.
Mesele yalnızca birkaç kişinin görgü kurallarına uymaması değil. Asıl mesele, ortak yaşam alanlarını kişisel çıkarlarımıza göre yeniden tanımlamaya alışmış olmamız.
Hukuk ve eşitlik konusunda da benzer bir durum söz konusu. Avrupa’da kurumların düzenli işleyişini ve eşit yurttaşlık anlayışını överken Siirt’te tanıdık aracılığıyla sıranın önüne geçmeyi, makam veya siyasi yakınlık üzerinden iş çözmeyi zaman zaman olağan karşılayabiliyoruz. Kurallara uymayı bir yurttaşlık sorumluluğu olarak değil, başkalarının uyması gereken bir yükümlülük olarak görebiliyoruz.
Oysa bir toplumda hukukun gerçek anlamda yerleşip yerleşmediği, güçlü ve tanıdıklı kişilerin kurallara ne kadar uyduğuyla da anlaşılır. Herkesin eşit olduğu bir düzende ayrıcalık, kuralları aşabilmek değil, herkesin hakkının korunmasını sağlamaktır.
Sivil toplum alanında da kendimize dönüp bakmamız gerekiyor. Avrupa’da gönüllülüğü, toplumsal dayanışmayı ve sivil toplum kuruluşlarının sorun çözme kapasitesini beğenirken kendi şehrimizde bazı kuruluşların toplumsal meselelerden çok protokol etkinliklerine, görünürlüğe ve temsil yarışına ağırlık vermesini sorgulamalıyız. Elbette önemli toplumsal çalışmalar yürüten kuruluşlarımız da var. Eleştirilmesi gereken, sivil toplumun topluma hizmet etme misyonunun yerini görünürlük ve temsil arayışının almasıdır.
Eğitimde fırsat eşitliği de bu tartışmanın dışında tutulamaz. Birbirine yalnızca 500 metre mesafede bulunan iki okuldan birinde sınıf mevcutlarının ortalama 55, diğerinde 30 olması, doğrulanması hâlinde, aynı şehirdeki eğitim koşullarının ne kadar farklılaşabildiğini gösteren önemli bir örnektir. Bir şehirde eğitimde fırsat eşitliğinden söz edebilmek için yalnızca mevzuatın değil, çocukların karşılaştığı günlük koşulların da birbirine yaklaşması gerekir.
Burada önemli bir noktayı özellikle vurgulamak gerekiyor: Bu sorunların tamamını vatandaşların bilinçsizliğine veya bireysel davranışlarına bağlamak doğru değildir. Kamu yönetiminin, belediyelerin ve denetim mekanizmalarının da ciddi sorumlulukları vardır.
Kaldırım işgallerini önlemek, trafik düzenini sağlamak, kaçak yapılaşmayla mücadele etmek, gıda güvenliğini denetlemek ve çevreyi korumak yalnızca vatandaşların iyi niyetine bırakılamaz. Bunlar kamu kurumlarının görev ve sorumluluk alanındadır.
Üstelik kuralların herkese eşit uygulanmadığı, bazı kişilerin ekonomik gücü, makamı veya siyasi ilişkileri sayesinde ayrıcalık elde edebildiği bir ortamda toplumsal güvenin gelişmesi de mümkün değildir. Kurallara uyan vatandaşın dezavantajlı, ihlal edenin avantajlı olduğu bir düzen, ortak yaşam kültürünü zayıflatır.
Bu nedenle toplumsal dönüşümün iki temel ayağı vardır: Kurallara uymayı içselleştiren vatandaş ve bu kuralları herkese eşit biçimde uygulayan kamu yönetimi.
Peki, Avrupa’yı görme fırsatı bulan, ekonomik ve sosyal açıdan daha avantajlı olan kesimlerin bu dönüşümdeki rolü nedir?
Bence yazının en önemli sorusu tam da burada başlıyor.
Avrupa’da beğendiğimiz bir caddenin temizliğini anlatmak kolaydır. Ancak kendi iş yerimizin önünü temiz tutmak, kaldırımı işgal etmemek ve çevremizdeki insanları aynı konuda duyarlı olmaya teşvik etmek gerçek bir toplumsal katkıdır.
Düzenli trafiği övmek kolaydır. Ancak kendi aracımızla trafik kurallarına uymak ve başkalarının ulaşım hakkına saygı göstermek asıl meseledir.
Hukukun üstünlüğünü anlatmak kolaydır. Ancak işimiz düştüğünde tanıdık aramamak, ayrıcalık talep etmemek ve herkesin eşit haklara sahip olduğunu savunmak gerçek bir hukuk kültürüdür.
Sahip olduğumuz ekonomik, sosyal ve kültürel imkânları yalnızca seyahat etmek, tüketmek ve gördüklerimizi anlatmak için değil, yaşadığımız şehrin gelişimine katkı sunmak için de kullanmalıyız. İş insanları, akademisyenler, eğitimciler, esnaflar, sivil toplum temsilcileri ve farklı ülkeleri görme fırsatı bulan vatandaşlar, bu değişimin önemli aktörleri olabilir.
Çünkü bir insanın medeniyet anlayışı, Avrupa’da çektiği fotoğraflarla değil, kendi şehrinde başkalarının haklarına nasıl davrandığıyla ölçülür.
Elbette Avrupa Birliği’ne uyum, birkaç trafik kuralına uymaktan veya kaldırımları işgal etmemekten ibaret değildir. Hukukun üstünlüğü, demokratik kurumların işleyişi, insan hakları, çevre standartları, tüketici ve halk sağlığının korunması, hesap verebilirlik ve eşit yurttaşlık gibi çok daha kapsamlı alanları içerir.
Ancak bu büyük ilkelerin gündelik hayattaki karşılığını da görmemiz gerekir. Hukuka saygı, yalnızca mahkeme salonlarında değil; trafikte, kamu kurumlarında, ticari faaliyetlerde ve komşuluk ilişkilerinde de kendini göstermelidir. Eşitlik, yalnızca anayasal bir ilke olarak kalmamalı; insanların kamu hizmetlerine erişiminde de hissedilmelidir. Çevre duyarlılığı, yalnızca resmî açıklamalarda değil, sokaklarımızda ve iş yerlerimizde de yaşatılmalıdır.
Dolayısıyla mesele, Siirt’in Avrupa Birliği’ne coğrafi veya ekonomik olarak ne kadar yakın ya da uzak olduğu değildir. Mesele, birlikte yaşamanın asgari kurallarına ne kadar bağlı olduğumuz ve bu kuralların herkes için ne ölçüde geçerli olduğudur.
Belki de kendimize şu soruyu sormamız gerekiyor:
Biz gerçekten Avrupa Birliği standartlarına mı uyum sağlamakta zorlanıyoruz, yoksa Avrupa’da hayran kaldığımız değerleri kendi şehrimizde uygulamakta mı isteksiz davranıyoruz?
Çünkü bir şehrin gelişmişliği kaldırımlarının genişliği, binalarının yüksekliği veya caddelerinin gösterişiyle ölçülmez. Bir şehrin gerçek medeniyet seviyesi, en güçlü olanın ne kadar serbest olduğuyla değil, en sıradan vatandaşın hakkının ne kadar güvence altında olduğuyla ölçülür.
Belki de Siirt’in en önemli uyum yasası, henüz hiçbir Resmî Gazete’de yayımlanmamış olan şu temel ilkedir:
Başkalarının hakkını ihlal etmeden yaşamak, bir ayrıcalık değil; medeniyetin asgari şartıdır.
Avrupa’ya gidiyoruz, görüyoruz, beğeniyoruz, hayran kalıyoruz. Ancak gördüğümüz güzellikleri kendi hayatımıza ve şehrimize taşımak konusunda aynı heyecanı göstermiyoruz.
Şimdilik Avrupa Birliği uyum sürecinde en hızlı ilerlediğimiz alanın, Avrupa’da gördüğümüz düzeni anlatmak; Siirt’e döndüğümüzde ise kuralları kendimize göre yorumlamak olduğunu söylemek, ne yazık ki pek de haksızlık sayılmaz!