Bir şehrin gerçek zenginliği, yalnızca sokaklarında, binalarında ya da ekonomik imkânlarında aranmaz. Asıl zenginlik, yetiştirdiği insanlarda, düşünceye verdiği değerde ve hakikati konuşabilme cesaretinde gizlidir. Çünkü medeniyet, önce insanın zihninde kurulur.
Bu nedenle Siirt’in geleceği de yalnızca yapılan yatırımlarda değil, düşünce hayatının canlılığında saklıdır. Düşüncenin zayıfladığı yerde sorgulama azalır; sorgulamanın azaldığı yerde ise gelişme yavaşlar. Bir şehri ileriye taşıyan, aynı şeyleri tekrar eden kalabalıklar değil; doğru soruları sorabilen ve hakikatin peşinden yürüyebilen insanlardır.
İşte bu düşünce hayatının en önemli taşıyıcılarından biri münevverdir.
Münevver, yaşadığı çağın tanığıdır. Gördüğünü kaydeden, duyduğunu sorgulayan, alışılmış kabullerin ardındaki gerçeği arayan insandır. Onun değeri yalnızca bilgi sahibi olmasından değil, bilgiyi vicdanla buluşturabilmesinden gelir. Çünkü bilgi, insanı özgürleştirdiği kadar sorumlu da kılar.
Bu sorumluluk, yalnızca öğrenmek değil; öğrendiğini toplumun ortak vicdanına taşımaktır. Yanlışı göstermek, doğruyu savunmak, gerektiğinde rahatsız edici sorular sormak ve yaşadığı şehrin önüne ayna tutmak, münevverin vazifesidir. Hakikati dile getirmek çoğu zaman alkış getirmez; aksine alışkanlıkları sarsar, konfor alanlarını bozar ve dirençle karşılaşır. Oysa gerçek gelişme tam da burada başlar. Çünkü insan ancak kendisini sorgulamaya başladığında değişebilir.
Münevverin en ağır imtihanı ise, söylediklerinin karşılık bulmadığı zamanlardır. Yılların bilgi ve tecrübesi bazen sessizlikle karşılanır. İşte o anda önünde zor bir soru belirir: Susmalı mı, çekip gitmeli mi, yoksa hakikati söylemeye devam mı etmeli?
Gerçek münevver için cevap açıktır.
Çünkü hakikat, yalnızca kabul göreceği zaman dile getirilecek olsaydı, insanlık birçok büyük düşünceden mahrum kalırdı. Tarih boyunca nice fikir, ortaya çıktığı dönemde anlaşılmamış; hatta sahibini yalnız bırakmıştır. Buna rağmen zaman, çoğu kez kalabalıkların gürültüsünü değil, hakikatin sessiz sesini hatırlamıştır.
Bu yüzden anlaşılmamak, münevverin susması için bir gerekçe değildir. Onun görevi yalnızca doğruyu söylemek değil, doğruyu insanlara ulaştırmanın yollarını da aramaktır. Sabır, bu görevin ayrılmaz bir parçasıdır. Bir bahçıvan, ağaçları hemen meyve vermiyor diye bahçesini terk etmez. Toprağı işler, bakım yapar ve zamanı bekler. Münevver de bugünün alkışını değil, yarının vicdanını besleyen tohumları eker.
Ancak burada önemli bir denge vardır. Münevverin yalnızlığı, onu toplumuna yabancılaştırmamalıdır. Kendini toplumun üzerinde gören, insanlardan bütünüyle kopan bir münevver zamanla yalnızca kendi sesinin yankısını duymaya başlar. Oysa düşünce, hayatın içinde sınanır. Gerçek münevver, eleştirdiği toplumla bağını koparmadan, onun gelişmesi için emek vermeye devam edebilen kişidir.
Ne var ki Siirt’in düşünsel gelişimini yalnızca münevverlerin omuzlarına yüklemek de büyük bir yanılgıdır.
Münevver ışığı yakabilir; fakat o ışığın sönmemesi, şehrin göstereceği iradeye bağlıdır.
Hakikati söyleyen insanı yalnız bırakan bir şehir, aslında kendi düşünme kabiliyetini de yalnız bırakmış olur. Çünkü fikir tek başına yaşayamaz. Onu yaşatan; dinleyen, tartışan, eleştiriye açık olan ve gerektiğinde düşünceyi koruyan toplumsal iradedir.
Bir şehrin olgunluğu, yalnızca eleştiriye tahammül edebilmesiyle değil, eleştiren insanı koruyabilmesiyle de ölçülür. Çünkü eleştiri yıkmak için değil, daha sağlam bir gelecek kurmak için yapılır. Kendi eksiklerini duymayı reddeden şehirler, aynı hataları tekrar etmeye mahkûm olurlar.
Bugün bir münevverin neden sustuğunu konuşuyorsak, Siirt’in neden sessiz kaldığını da sormalıyız. Çünkü insanı susturan yalnızca baskı değildir. İlgisizlik, kayıtsızlık ve hakikate karşı duyulan isteksizlik de düşüncenin nefesini keser. Hakikatin en büyük düşmanı bazen yalan değil, umursamazlıktır.
Tarih bize gösteriyor ki şehirleri ileri taşıyanlar yalnızca büyük fikirler ortaya koyan insanlar değildir. Aynı zamanda o fikirlerin yaşamasına izin veren, onları koruyan ve değer veren toplumlardır. Bir düşüncenin gücü, yalnızca onu söyleyen kişinin cesaretinden değil; onu dinleyen insanların erdeminden de beslenir.
Bu yüzden Siirt’e düşen görev, yalnızca münevverlerden cesaret beklemek değildir. Aynı zamanda cesaret gösteren insanları yalnız bırakmamaktır. Çünkü düşünce özgürlüğü, sadece konuşanların değil; dinleyenlerin de hakkıdır. Bir şehirde insanlar konuşabildikleri kadar duyulabildiklerinde de özgürdür.
Münevver bir kandildir; fakat kandilin yanması için yalnızca ateş yetmez. Onu rüzgârdan koruyacak ellere de ihtiyaç vardır. Bir mum tek başına bütün karanlığı aydınlatamaz; fakat bir şehir o mumun sönmesine izin vermezse, karanlık giderek azalır.
Hakikat ne yalnızca münevverin omuzlarında yükselebilir ne de toplumun sessizliği içinde yaşayabilir. Münevverin görevi hakikati aramak, dile getirmek ve ondan vazgeçmemektir. Siirt toplumunun görevi ise hakikati arayan insanı dinlemek, korumak ve düşüncenin yaşayacağı zemini oluşturmaktır. Çünkü fikir ancak bu ortak sorumlulukla medeniyete dönüşür.
Siirt’in geleceği, yalnızca ne kadar yatırım aldığıyla ya da ne kadar büyüdüğüyle değil; bilgiyi, düşünceyi ve vicdanı ne kadar koruyabildiğiyle belirlenecektir.
Ve belki de bu şehrin en büyük kaybı, münevverlerini kaybetmesi değildir.
Asıl kayıp, münevverlere ihtiyaç duymayacak kadar düşünmekten vazgeçmesidir.